|
تاريخ خبر: بررسي پيامدهاي برداشت بيسامان آب از منابع زيرزميني(2) فرونشست دشتها و نابودي منابع آب زيرزميني
 |
|
كاهش بارش، افت سطح سفرههاي آب زيرزميني و كمبود آبهاي سطحي، نگرانيهايي را در خصوص تامين آب شرب، كشاورزي و صنعتي، بوجود آورده است. كارشناسان شرايط را نگران كننده ميدانند و برلزوم اتخاذ تدابير و سياستهاي مناسب، تاكيد دارند. در نخستين بخش از گزارش <بررسي پيامدهاي برداشت بيسامان آب از منابع زيرزميني> به بررسي وضعيت موجود و تاثيرات مخرب برداشت بيرويه از منابع آب زيرزميني برمحيط زيست و توليدات كشاورزي، پرداختيم. اينك بحث را با استفاده از نظر كارشناسان پيميگيريم و راههاي برون رفت از اين بحران را ارزيابي ميكنيم. نشست زمين در مناطق كرمان، رفسنجان، سيرجان و نهاوند در اثر برداشت بيرويه آب زيرزميني و افت بيرويه آب، زمين هر سال 10 سانتيمتر نشست ميكند و اين نشست زمين در دشت مشهد به 20 سانتيمتر ميرسد و افت سالانه آب در اين دشت 8/1متر است. نشانگرها از افت يك متري آب دشت يزد ميگويند. دشتهاي رباط، قرهبيل، قوچان، جاجرم دچار كمبود آباند و دشتهاي شيروان، اسفراين، صفيآباد، شوتان، بجنورد و سملقان در وضعيت ممنوعاند و نبايد از آنها آب برداشت شود. سال آبي جاري از خشكترين سالهاي جهان در دوره آماربرداري نيم سده گذشته است و به سبب همين كمبود آب در 20سال گذشته 65درصد روستاهاي يزد، خالي از سكنه شده و 2193 روستا ساكنان خود را از دست دادهاند. چالش جهاني آب سده بيست و يك بيگمان سده آب و چالش كشورها بر سرتصاحب مخازن آب است. با در نظر گيري اين كه آفريقا و خاورميانه در شمار نواحي خشك و كمآب هستند، بنظر ميرسد پژوهشهاي گسترده در زمينه آب، از الزامات است. مهندس تورج فتحي، كارشناس آب و خاك سازمان محيط زيست تهران در گفتگو با روزنامه اطلاعات، با بيان اين نكته كه هنوز فصل باران سال جاري به پايان نرسيده و تا آخر فصل، بايد چشم به راه ماند و ديد كه زمستان امسال چه ميكند؛ ميافزايد: سال پيش دچار كمبود باران شديدي بوديم و اگر امسال هم بارندگي تا پايان اين فصل كم باشد، به علت مصرف زياد آب، دچار مشكلاتي خواهيم شد. متاسفانه كمي بارندگي ما را برآن نميدارد كه مصرف آب را به حداقل برسانيم؛ و با اين روند، چالشهاي پيشروي آب، فزوني خواهد گرفت. اين كارشناس به ليست دشتهاي ايران كه از سوي وزارت نيرو منتشر شده اشاره ميكند كه در آنها به ضريب حساسيتشان اشاره شده و اين كه زدن چاه در بسياري از دشتهاي بيمار، ممنوع شده است. دگرگوني گنجايش آبخوانها مهندس فتحي، پديده فرونشست دشتها را يك شناسه برجسته براي مصرفكنندگان آب ميخواند تا باورهاي نادرست خود را كنار بگذارند و پيببرند كه هر آن چه برداشت ميشود، نه آن كه جايگزين نميشود كه آبخوانها را دچار دگرگوني بيمارگونه ميكند و از گنجايششان ميكاهد و سرانجام به نابودي ميكشاند. لايههاي آبدار زمين با كاهش آبشان، تحت تاثير سطوح سنگي بالاي خود، در خود فرو ميروندو مانند اسفنج، فشرده ميشوند و ديگر بارندگيهاي بسيار و حتي تغذيه مصنوعي نيزآنها را به وضعيت نخستشان برنميگرداند. براي نمونه، دشت فرو نشستهاي كه بيش از 5 ميليون متر مكعب آب داشت و گنجايشاش به 2ميليون متر مكعب آب فروكش كرده، چه بسا در ادامه برداشت آب به كلي نابود شود. وي ادامه ميدهد: گرچه وزارت نيرو، گشتهايي براي كنترل مصرف آب ايجاد كرده و چاههاي غيرمجاز را پلمب ميكند، ولي مردم چاههايي را كه دچار فرونشست شدهاند و داراي رسوباند، كف شكن كرده و به بهرهبرداري هرچه فزونتر لايههاي زيرين ادامه ميدهند؛ كه اين اقدام از عوامل تشديد بحران آب است و زيانهاي بيشتري در كوتاه مدت و دراز مدت به آبخوانها ميزند. تورج فتحي، از پيامدهاي خشكسالي را خشكيدن قنوات ميداند كه با برداشت مازاد، به آرامي كمآب ميشوند و ميخشكند و به دلنگراني كشاورزان ميافزايد و بدبختانه چون سيستمها هماهنگ نيستند، اين قنوات خشك، به سبب نرسيدن و بيتوجهي ميميرند و امكان زندگي دوباره برايشان، متصور نيست. باور نادرست اقيانوس آب درباره پافشاري براي خودكفايي گندم، اين مهندس آب و خاك براين باور است كه بايد براي هر منطقه و ناحيه با درنظرگيري ويژگيهاي بومي و خشكساليهاي پياپي و كمبود آبهاي سطحي و آبخوانها، يك برنامه كارشناسي برابر با دانش روز انجام گيرد تا كشاورزان اميدوار كه مثلا محصول پرباري در سال پيش داشتند، در سال خشكي، دچار نوميدي نكند. بايد يك نكته را با صداقت گفت كه توانايي و بضاعت آبي كشور براي توليد گندم براي 30 ميليون جمعيت بسنده است نه 70 ميليون. بايد اين باور نادرست را نيز كنار بگذاريم كه اقيانوسي از آب در لايههاي ژرف است و هرچه پايينتر برويم به آب بيشتري ميرسيم. اين گونه نيست، حقيقت اين است كه با اين رويه، روزي به ته آب ميرسيم. كشاورزان آسيبپذير <كشاورزان در روند كمآبي، آسيبپذيرترين هستند و از رو به شوري رفتن آبهاي زير زميني زيانمند ميشوند.> اين كارشناس محيط زيست با بيان اين نكته، ميافزايد: 90 درصد توليد آب، خوراك بخش كشاورزي است و هرگونه تغيير كمي و كيفي در آب، سبب افزايش بيكاري و مهاجرت اين طيف ميشود و بر مشكلات اقتصاديشان ميافزايد. ايران بنا به موقعيت جغرافيايي خويش و استقرار در ناحيه فلات، كمباران است. كمآبي دهه90 كه البته نسبت به آن پيشآگاهي وجود داشت، و شكلي جدي از سال 86 خود را نشان داد. فائو (سازمان خواربار و كشاورزي جهان) پيشبيني كرده كه پديده سال خشكي و كاهندگي شديد باران در ايران از توليد گندم و جو و ذرت در سال 2008 تا 2/8 ميليون بكاهد و كشاورزان را در تنگنا قرار دهد و نياز به واردات گندم را فزوني بخشد. در ادامه اين پيشبيني آمده كه توليد غلات ايران كه در 2007 به 21/9 ميليون تن رسيده بود، با خشكسالي فعلي به 19/1 ميليون تن كاهش يافته است. مشاهدات راداري نشريه نشنال جئوگرافيك با استناد به مشاهدات راداري و فضايي گزارش كرده كه برداشت بيرويه طي 15 سال گذشته 5/7 متر از سطح آب زيرزميني ايران كاسته است و رشد چشمگير تقاضا براي آب، هرساله نيم متر از آب زيرخاكي ميكاهد كه بيش از استانداردهاي جهانيست. ادامه گزارش اين نشريه حاكي است كه با فروكاهيدن رويه آب و از دست رفتن پشتيبان خاك و زمين كشاورزي، اين پديده سبب افزايش رانش زمين و نشست آن نيز شده و ايران را با وضعيت دشواري در سيستم آب آشاميدني رويارو كرده است. اين نشريه موسسه پژوهشگري آلمان، اكثر مناطق ايران را خشك خوانده و ميافزايد: تنها 10درصد زمين ايران باران كافي براي تامين تقاضا دريافت ميكند و مانده نواحي براي تامين درخواست، نيازمند مخازن زيرزميني است. يك كارشناس نشريه نشنال جئو گرافيك براين باور است كه 50درصد آب مورد نياز ايران از آبهاي زيرزميني برآورده ميشود و براي نمونه، زمينهاي كشاورزي براي كشت پسته در رفسنجان، بيشترين آسيب را از كاهش آبخوانها و رانش و نشست زمين ديده است. 6 ميليارد مترمكعب، مازاد برداشت آب رسول زرگر معاون پيشين وزير نيرو نيز براين باور است كه برداشت مازاد از سفره زير زميني، سبب شوري آب آبخوانها ميشود. وي با بيان اين كه مصرف متعادل آب كشور از منابع آب زيرزميني، 62 ميليارد متر مكعب است، برداشت از اين منابع را در حال حاضر 68 ميليارد مترمكعب ميداند كه 6 ميليارد افزايش يافته و نيمي از اين شش ميليارد مترمكعب برداشت، از طريق حفر چاههاي غيرمجاز صورت ميگيرد. در يازدهمين همايش وزارت نيرو، محمدرضا عطارزاده معاون وزير نيرو در امور آب بيان ميكند كه از 609 دشت موجود در كشور 230 دشت با كمبود آب زيرزميني مواجه است و استخراج آب بيش از توان سفرهها است. وي در اين گردهمايي مديران ارشد افزوده است كه تراز آب زيرزميني به شدت افت داشته و در برخي موارد به نشست زمين انجاميده است، بنابراين با عنايت به بالا زدن مصرف غيرمجاز، چاره ديگري غير از ايجاد فضايي براي بهرهگيري عادلانه و مديريت درست از منابع آبي، در پيشرو نيست و با تمهيدات انجام شده در سالهاي اخير بيش از صدها چاه غيرمجاز مسدود و با نصب تجهيزات هوشمند سعي شده از برداشت بيرويه آب جلوگيري شود. براي كاستن 25 درصدي از برداشتهاي غيرمجاز، معاون وزير نيرو در امور آب به برنامه 5 ساله اشاره ميكند كه تاكنون با موفقيت دنبال شده و اين كه در برخي استانها با برنامه بهينهسازي مصرف آب، قوانين تشويقي براي مسدود كردن چاههاي غيرمجاز و دريافت مجوز حفر حلقه چاه براي كشاورزي پيگيري ميشود. وي بارش متوسط كشور را 250 ميليمتر ميخواند كه در سال گذشته تقريبا به نصف يعني 138 ميليمتر رسيده است. وي درباره آب شيرين كشور بيان كرد كه در شرايط طبيعي، آب شيرين كشور 130 ميليارد مترمكعب است و 96ميليارد متر مكعب آن به مصرف ميرسد ولي در سال جاري به 60 ميليارد مترمكعب افت كرد و بارندگي نيز در حوضههاي آبريز كشور (جنوب و شرق) هنوز كمتر از سالهاي عادي است و بيم آن ميرود خشكسالي همچنان در نواحي شرقي كشور به ويژه در ناحيه سرخس ادامه داشته باشد. راه برون رفت مشكل كمبود آب در شمار استراتژيكترين مسايل، پيشروي كشورهاي مختلف جهان قرار دارد و با نظر به دادهها و برآيندها از پراهميتترين موضوعات است. سفارش و پيشنهادهاي كارشناسان براي بخش بهرهبرداري و مديريت مصرف با درنگ در بخش كشاورزي بسيار است كه از جمله به، روش جمعآوري منابع آب مورد استفاده در قلمرو كشاورزي به كمك قنات، چاه، چشمه و سد و همچنين اجراي شيوههاي مدرن مانند آبياري تحت فشار، و آبياري قطرهاي، ميتوان اشاره كرد. پر روشن است كه چاره مشكل آب، مگر تعديل بين منابع و مصارف، مديريت هماهنگ دستگاهها، مشاركت بخشهاي اقتصادي، فرهنگي، اجتماعي و حفاظت كمي و كيفي از مخازن آب نيست. فرهنگسازي از سوي رسانهها و مطبوعات نيز شايد به سامان بخشي مصرف آب ياري برساند. ع. درويشي codex24x page05 |
PDF صفحات روزنامه
Text Box (double-click to edit)
Ettelaat International
آدرس: تهران. بلوار ميرداماد - خيابان نفت جنوبي
تلفن : 29999
22258022 : فاكس
Ettelaat Newspaper
Tehran Mirdamad Boulvard
Tel : 009821 29999
Fax : 009821 29999
email: ettelaat@ettelaat.com
صفحات روزنامه را ورق بزنيد
84 سال حضور مستمر در صحنه اطلاع رساني کشور
PDF صفحات نيازمنديها
PDF صفحات ضميمه